Fiiller (Eylemler)
Bir oluşu, kılışı, işi, hareketi ya da durumu kişi ve zamana bağlayarak bildiren kelimelere fiil denir.
Caddeden sokaklara doğru sesler elendi
Pencereler kapandı, kapılar sürmelendi.
Bu dizelerdeki altı çizili sözcükler birer fiildir.
Ekmekler bayatlamış. (Oluş)
Atletler pistte koşuyor. (Hareket)
Mehmet sınıfta oturuyor. (Durum)
Durmadan soru yazıyor. (İş)
Yüksek olan yerleri düzeltiyor. (Kılış)
Türkçede tam olarak kullanılan bir fiilde beş ayrı anlam bulunur:
1) Sözcük anlamı (edim)
2) Zaman anlamı
3) Kişi anlamı
4) Kip anlamı
5) Çatı anlam
Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilden türedikleri halde ad, sıfat, bağlaç ve zarf görevinde kullanılabilen, fiil anlamını koruyan ancak fiillerin tüm özelliklerini taşımayan sözcüklere fiilimsi denir. Fiilden türemiş her isim soylu sözcük fiilimsi değildir. Fiilimsi sayılan, fiilden türemiş sözcüklerde şu anlam özellikleri aranır.
* Fiilden türemiş olması
* Fiil anlamını koruması
* Ad, sıfat, zarf göreviyle kullanılması
* Yan cümlecik oluşturması
Şiir okumak beni rahatlatıyor. (Fiilimsi, isim görevli)
Şiir okuyan çocuk çok tatlıydı. (Fiilimsi, sıfat görevli)
Şiir yazarken seni düşünürüm. (Fiilimsi, zarf görevli)
Fiil ile Fiilimsiler Arasındaki Belli Başlı Farklar ve Fiilimsilerle İlgili özellikler
* Fiiller şahıslara göre çekimlenebilir. Fiilimsilerin genelinde fiil çekimi yoktur.
* fiiller kurallı cümlelerin sonunda bulunur, fiilimsiler ise kurallı cümlelerin sonunda genellikle bulunmaz.
* Fiiller, cümle ya da temel cümlecik kurar, fiilimsiler ise yan cümlecik kurmaya yarar.
* Fiilimsilerin yer aldığı cümleler yapısı bakımından “girişik - bileşik cümle” sayılır. Böyle cümlelerde birden çok düşünce içerir.
* fiillerin yüklem olduğu cümleler fiil cümlesi iken; fiilimsilerin yüklem olduğu cümleler isim cümlesidir.
* bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa o kadar yan cümlecik vardır.
* Fiilimsi ekleri yapım ekidir. Bu nedenle fiilimsiler türemiş sözcüktür.
Fiilimsiler Anlam ve Görev Bakımından Üçe Ayrılır
1) İsim - Fiiller (Mastarlar)
Fiil tabanlarına “-mek / -mak, -me / -ma, -iş / -ış / -uş / -üş” ekleri getirilerek oluşturulur.
Akşama kadar çalışmak istiyordu.
Konuşmayı bırakın, lütfen!
Dağın zirvesine çıkış kolay olmadı.
Bu cümlelerdeki altı çizili sözcükler isim-fiil olarak kullanılmıştır.
* “-mak (-mek)” yapılı isim-fiiller, belirtisiz ad tamlamasında tamlayan olabilir.
O yıllarda, bende bir yazmak tutkusu başladı.
* “-ma, -iş” yapılı isim-fiiller, belirtili ve belirtisiz ad tamlamasında tamlayan ya da tamlanan olabilir.
Bu konuda öğrenme ihtiyacı duymadım.
Adamın kaçışını bir görmeliydiniz.
* “-mak, -ma, -iş” eki almış kimi sözcüklerde eylem anlamı yoktur. Bunlar isim-fiil özelliği yansıtmaz, tamamen ad sayılırlar.
Dondurma, donanma, betimleme, kavurma, ekmek, yemek, yağış, değiş, buluş… gibi
* İsim-fiiller, cümlede özne, nesne, tümleç ve ekeylem olarak yüklem olabilirler.
Yürümek her zaman yararlıdır.
Özne
O yıllarda konuşmayı beceremiyordum.
B’li nesne
Yaptığımız tek şey uyumaktı
Yüklem
* İsim-filler zaman, kip ve kişi kavramı yansıtmazlar.
* İsim-fiiller yan cümlecik oluştururlar. Cümlenin hangi öğesinde isim-fiil varsa o öğe yan cümlecik olur.
Güzel şiir okumak yetenek işidir.
Yan cümlecik yüklem
2) Sıfat - Fiiller (Ortaçlar)
Fiilden türeyen, eylem anlamını kaybetmeyen ve sıfat görevi yapan sözcüklere sıfat-fiil denir. Sıfat-fiiller, fiillerin sonuna getirilen “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” ekleriyle türetilir.
Ağlayan çocuk
Koşar adım
Yıkılası dünya
Görünmez kaza
Tanıdık insan
Taşınacak eşya
Pişmiş aş
Örneklerinde altı çizili sözcükler, kendinden sonra gelen adları niteledikleri için sıfat; “iş, oluş, hareket, kılış” bildirdikleri için fiildir.
* Sıfat-fiiller, sıfat tamlamalarında tamlayan olarak kullanılabilir.
Bekleyen derviş muradına ermiş.
(sıfat-fiil)
Sıfat tamlaması
* Sıfat-fiiller de adlaşmış sıfat olarak kullanılabilir.
Çok koşan çabuk yorulur.
Sıfat-fiil (adlaşmış sıfat görevinde)
Çok koşan kişi çabuk yorulur.
Sıfat-fiil (sıfat görevinde)
* Fiillerden türeyen bütün sıfatlar, sıfat-fiil değildir. Sıfat-fiil sayılabilmeleri için fiil anlamını sürdürmeleri gerekir. Ayrıca sıfat-fiillerin olumsuzu yapılabildiği halde, sıfatların olumsuzları yapılamaz.
Çalışan öğrenci. Çalışmayan öğrenci.
Olumlu s.f. olumsuz s.f.
* Sıfat-fiil ekleriyle türemiş; ancak eylem anlamını yitirmiş kimi sözcükler kalıcı ad sayılır.
Yiyecek, yakacak, çekecek, çağlayan, geçmiş… gibi
3) Zarf - Fiiller (Ulaçlar - Bağ Fiiller)
Fiillerden türeyen genellikle zarf (belirteç) görevi yapan sözcüklere zarf-fiil denir. Bunlar kimi zamanda bağlaç görevi üstlenir. Zar-fiiller fiillerin sonuna getirilen “- ip, -erek, -ince, -dıkça, -dığında, -meden, -diği, -e…-e, -ir, -mez, -eli, -ken…” ekleriyle yapılırlar.
Dükkâna şöyle bir uğrayıp gitti. (uğradı ve gitti)
Bir adam koşarak yanımıza geldi.
Zarf-fiil (durum)
Bu şarkıyı dinleyince çok hüzünleniyorum
Zarf-fiil (zaman)
Çocuklar güle oynaya dışarı çıktı.
Zarf-fiil (durum)
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi zarf-fiiller, cümlede daha çok zarf tümleci görevini üstlenmekte, eylemleri durum veya zaman bakımından nitelemektedirler.
Basit-Bileşik Zamanlı Fiiller
Basit Zamanlı Fiiller
Tek bir kip ekiyle çekimlenmiş olan ek fiil almayan fiillerdir. Tek bir kip eki aldıkları için bunlara tek zamanlı filler de denir.
İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı.
Kaptanın gözünde tüter özlemi.
Bu dizelerdeki altı çizili fiiller tek bir zaman eki almışlardır, yani basit zamanlı fiillerdir.
Bileşik Zamanlı Fiiller
basit zanlı fiillerin tabanına bir kip eki daha getirilerek çekime giren fiillere bileşik zamanlı fiiller denir. Bir başka deyişle bir fiilde iki tane zaman takısı varsa o fiil bileşik veya çift zamanlıdır.
Basit zamanlı fiil + (ek fiil) + bileşik zamanlı fiil
Biçiminde ifade edilebilir.
Adam kömür çuvalını taşıyor - du
Şimdiki z.k. ek fiil
Bileşik zamanlı fiiller, biçim bakımında ikinci eklerine göre adlandırılır. Buna göre bu fiilleri üç grupta inceleyebiliriz.
a) Hikâye Bileşik Zamanlı Fiil
Yapılışı: basit zamanlı fiil + idi ek-fiil
Oynayacaktım. Gelecek zamanın hikâyesi
Çalışmalıydı. Gereklilik kipinin hikâyesi
b) Rivayet Bileşik Zamanlı Fiil
Yapılışı: basit zamanlı fiil + imiş ek-fiil
Arıyormuş. Şimdiki zamanın rivayeti
Gitseymiş. Dilek-şart kipinin rivayeti
c) Şart Bileşik Zamanlı Fiil
Yapılışı: basit zamanlı fiil + ise ek-fiil
Bilirse. Geniş zamanın şartı
Yazacaksa. Gelecek zamanın şartı
Fiiller Kiplerinde Kayma
Bir kipin temel görevinden uzaklaşarak bir başka kipin anlamını taşımasına anlam kayması denir.
Fiil kiplerinde zaman kayması daha çok bildirme kiplerinde görülür.
1) Şimdiki Zaman Kipinde Kayma
* Gelecek zaman bildirerek “-ecek” yerine kullanılabilir.
Önümüzdeki yıl Ankara’ya gidiyor. (gidecek)
* Geçmiş zaman bildirerek “-mış” veya “-dı” yerine kullanılabilir.
Babam o yıllarda Kıbrıs’a gidiyor. (gitmiş)
* Geniş zaman bildirerek “-ır, -er” yerine kullanılabilir.
Her hafta sonu buraya uğruyor. (uğrar)
2) Geniş Zaman Kipinde Kayma
* miş’li geçmiş zamanı anlatmak için kullanılabilir:
Padişah büyük bir sefere çıkar. (çıkmış)
* Gelecek zamanı anlatmak için kullanılabilir:
Endişelenmeyin, hemen gitmem. (gitmeyeceğim)
* Şimdiki zamanı anlatmak için kullanılabilir:
Madem baban gelmiş, niçin gitmezsin? (gitmiyorsun)
* Emir kipi yerin kullanılabilir:
Hayvanları dışarı çıkarır (çıkar), bir gezdirirsin. (gezdir)
3) Gelecek Zaman Kipinde Kayma
* Emir kipi yerin kullanılabilir:
Öğleden sonra tören yerine gidilecek. (gidilsin)
* Gereklilik kipi yerin kullanılabilir:
İnsanda biraz utanma olacak. (olmalı)
Fiillerde Çatı
Fiillerin öznelerine ve nesnelerine göre gösterdikleri özelliklere fiilde çatı denir. Buna göre fiilde çatı iki genel başlı altında incelene bilir:
* Nesnelerine göre fiil çatıları
* Öznelerine göre fiil çatıları
A) NESNELERİNE GÖRE FİİL ÇATILARI (Nesne - Yüklem ilişkisi)
Nesne alabilen, yani eylemin etkisinin başka varlıklar üzerine geçtiğini belirten fiillere geçişli fiiller denir. Geçişli fiiller, yüklem durumunda iken “neyi, kimi, ne” sorularına cevap verirler.
* Bu enkazı en kısa zamanda kaldırmalısın.
Nesne
- Neyi kaldırmalısın?
- bu enkazı (nesne)
* Yarın pamuk toplayacağız.
Nesne
- ne toplayacağız?
- Pamuk (nesne)
1) Geçişli Fiiller
Yüklem durumundaki fiil, cümlede nesnesiz kullanılmış olabilir. Yani cümlede nesne olmasa bile fiil, “neyi, kimi, ne” sorularına cevap verebiliyorsa yine geçişlidir. Bu durum şu şekilde soruya dönüştürülebilir: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu halde nesne kullanılmamıştır? Üç gün önce görmüştüm Geçişli fiil
- Kimi görmüştün?
- Sizi görmüştüm.
Nesne
2) Geçişsiz Fiiller
Nesne alamayan, yani yüklem olarak kullanıldıkları cümlede istenilse bile nesne kullanılamayan fillerdir. Bu fiiller “kimi, neyi, ne” sorularına cevap veremezler. Öznenin yaptığı iş başka bir varlığı etkilemez.
* adamın verdiği cevaba kızmıştım. Geçişsiz.
- Neyi kızmıştım?
- Kimi kızmıştım? Cevap yok.
- Ne kızmıştım?
***Geçişsiz fiil tabanlarına “-(i)t, -(i)r, -tir” eklerinden uygun olanı getirilerek o fiile geçişlilik özelliği kazandırılabilir. Böyle fiillere oldurgan fiiller denir.
Dün son sınıflar yarıştı. (geçişsiz)
Nesne Yüklem
Dün son sınıfları yarış-tır-dık. (Oldurgan)
Nesne Yüklem
*** Geçişli fiil tabanlarına “-(i)t, -(i)r, -tir” ekleri getirilerek fiilin geçişlilik derecesi artırılabilir. Böyle fiillere ettirgen fiiller denir.
Bahçeye bir kuyu kazdı. (geçişli)
Nesne Yüklem
Bahçeye bir kuyu kaz-dır-dı. (ettirgen)
Nesne Yüklem
* Oldurgan fiillerin özneleri yapıcı olduğu halde ettirgen fiillerin özneleri yaptırıcıdır (işi başkasına yaptırır).
ÖZNELERİNE GÖRE FİİL ÇATILARI (Özne - Yüklem ilişkisi)
Fiiller özneyle ilişkileri yönünden dört türlü çatı oluşturabilirler:
1) Etken Fiiller
Öznesi belli olan çatı eki almayan fiillerdir.
Hepimiz bu işin olmasını istedik. (etken fiil)
Özne Yüklem
Dün, iki ton buğday sattım. (etken fiil)
Yüklem (Özne-ben)
Yukarıdaki cümlelerde geçen “istedik” ve “sattım” fiilleri çatı eki almamışlardır. Bu cümlelerde özne de bellidir.
* Dilimizdeki bütün fiiller etken çatılıdır. Ancak fiiller değişik ekler alarak başka çatılara geçebilirler.
2) Edilgen Fiiller
Fiil tabanlarına “-il, -in” çatı eklerinden biri getirilerek yapılır. Bu fiillerde bildirilen işi, oluşu, kılışı, durumu yapan belli değildir. Fiillerin gerçek özneleri yoktur. Bu tür fiillerin bulunduğu cümlelerde nesneler sözde özne görevi üstlenirler. Sözde özneler yapı değildir; fiili bildirdiği iş veya oluştan etkilenen durumundadır.
“Çamaşırlar kısa süre önce yıkandı.” Cümlesinde gerçek özne yoktur. “Çamaşırlar” özne gibi görünmektedir, oysa özne değildir, işten etkilenen varlıktır. Dolayısıyla “yıkanmak” fiili edilgen çatılıdır.
“Camlar iki saat içinde özenle silindi.” Cümlesinde anlatılan eylemi yapan belli değildir. “Camlar” özne gibi görünmekle birlikte işi yapan değil işten etkilenen durumundadır. Bu cümledeki “silinmek” fiilide edilgen çatılıdır.
Kitaptaki soruları hemen çözdü. (Etken)
Kitaptaki sorular hemen çöz - ül - dü. (Etken)
Uyarı:
* Edilgen fiillerin bazıları geçişli, bazıları da geçişsizdir. Geçişli edilgen fiillerin yüklem olduğu cümlelerde sözde özne bulunur. Sözde özne gerçekte nesne olduğuna göre, fiillerin etkisi o varlığın üzerine geçmektedir. Sözgelimi, “camlar silindi” cümlesinde “silinme” eyleminden “camlar” etkilenmektedir.
* Geçişsiz edilgen fiiller özne alamazlar. Bu tür fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne yoktur.
Dershaneye girilmez.
Köye akşama doğru varılır. Özne yok
3) Dönüşlü Fiiller
Öznenin hem işi yaptığını hem de işten etkilendiğini bildiren eylemlere Dönüşlü eylemler denir. Dönüşlü fiillerde iki ayrı yön bir arada alır, şöyle ki: özne vardır ve işi yapandır, bu yönüyle dönüşlü fiiller etkendir. Diğer bir yönü de dönüşlü fiiller edilgendir, çünkü özne aynı zamanda aynı zamanda yapılan işten etkilenendir. Dönüşlü çatılı fiillerde “kendi kendinelik” anlamı vardır.
Orhun, akşamdan beri övünüyor.
Orhun övünme işini yapıyor ve övünme işinden etkileniyor
Aynanın karşısında saatlerce süslendi.
“O” süslenme işini yapıyor ve süslenme işinden etkileniyor
Bu nedenle “övünmek” ve “süslenmek” fiilleri dönüşlüdür.
Uyarı:
Dönüşlü fiillerle, edilgen fiillerin çatı ekleri “-il, -in” aynıdır. Bunları karıştırmamak gerekir.
* Edilgen fiillerde özne belli olmadığı halde dönüşlü fiillerde özne bellidir.
* Edilgen fiillerde eylem özneye dönmediği halde dönüşlü fiillerde eylem özneye döner.
İki el silah atıldı. (edilgen)
Mehmet, cesaretle ileri atıldı. (dönüşlü)
4) İşteş Fiiller
İşin birden çok özne tarafından karşılıklı ya da ortaklaşa yapıldığını bildiren eylemlere, bir süre içinde bir durumdan bir başka duruma geçildiğini anlatan eylemlere işteş eylem denir. Fiillerin kök ya da gövdelerine “-iş” çatı eki getirilerek yapılır. İşteş çatılı fiillerde genel olarak üç ayrı anlam bulunur.
a) Eylemi karşılıklı yapma: Birden fazla öznenin aynı işi karşılıklı olarak aynı zamanda yapmalarıdır.
Yok yere birbirimizle tartıştık.
Koskoca adamlar caddede dövüştü.
* Karşılıklı yapma anlamı taşıyan fiillerde “-iş” eki “birbirine, birbirini…” sözlerinin yerini tutmaktadır.
Oturup söyleştik. (oturup birbirimize söyledik)
b) Eylemi ortaklaşa yapma: Birden fazla öznenin aynı işi birlikte aynı zamanda yapmalarıdır.
Kuzular meleşiyor.
Ayıyı görünce kaçıştık.
* birlikte yapma anlamı taşıyan fiillerde “-iş” eki “beraberce, hep birlikte” sözlerinin yerini tutmaktadır.
Öğrenciler gülüştü. (öğrenciler birlikte gülüyor)
c) Nitelikte eşitlik bildirme: Adlardan ve sıfatlarda “-leş” ekiyle türeyen işteş eylemler, önceden var olmayan, sonradan edinilen nitelikleri anlatır.
Çamaşır yıkandıkça beyazlaştı.
Fiillerde Kip Anlamı
Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre türlü eklerle değişik biçimlere girer. Bu biçimlerden her birine kip denir. Fiil kipleri ikiye ayrılır.
A) Haber (Bildirme) Kipleri
Fiillerin zamanını bildiren kiplerdir.
1) Belirli (-di’li) Geçmiş Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök veya gövdelerine “-dı (-di, -du, -dü, -tı, -ti…
” ekleri getirilerek yapılır.
Anlamı: Geçmişte yapılan, tamamlanmış eylemleri kesinliğe bağlayarak anlatır. Belirli geçmiş zaman kipinde aşağıdaki anlam özellikleri görülür:
* Söyleyen, gördüğü veya yaşadığı olayı bu kiple anlatır.
Dünkü ders oldukça zevkli geçti.
* Kesinliği tarihin tanıklığına dayanarak öğrendiğimiz eylemler bu kiple anlatılır:
İstanbul’u Fatih Sultan Mehmet fethetmiştir.
* Bu kip, işin anlatıştan önce yapıldığını bildirir:
Ona kısa bir mektup yazdım.
2) Belirsiz (-miş’li) Geçmiş Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök ya da gövdelerine “-mış (-miş, -muş, -müş)” ekleri getirilerek elde edilir.
Anlamı: Geçmişte yapışan, tamamlanmış eylemleri çoğu kez kesinliğe bağlamadan anlatır. Bu zaman kipinde aşağıdaki anlam özellikleri görülür:
* Bu kip, işin anlatıştan önce yapıldığını bildirir.
Güzel bir şarkı bestelemiş.
* Başkasından duyulan eylemleri anlatır.
O gün, bizi uzun süre beklemiş.
* İşin yapıldığını kavramayış, fark etmeyiş anlamı taşır.
Öyle yorgundum ki, öyleye kadar uyumuşum.
* Çok mu çalışıyorsun, ellerin nasırlaşmış.
3) Şimdiki Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök veya gövdesine “(-i)yor” eki getirilerek yapılır.
Anlamı: İçinde bulunduğumuz zamanda başlayan, süren eylemi anlatır:
* Şimdiki zaman kipi işle anlatışın aynı anda yapıldığını anlatır.
Babanız uyuyor; içeri girmeyin.
* Süregelen eylemleri anlatmakta kullanılır.
Senelerden beri bu fabrikada çalışıyor.
4) Gelecek Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök veya gövdesine “-acak (-ecek)” eki getirilerek yapılır.
Anlamı: İçinde bulunduğumuz zamandan sonra yapılacak eylemleri anlatır:
* Bu kip, işin anlatıştan sonra yapılacağını belirtir:
Hak bellediğin bir yolda yalızda olsan gideceksin.
* Emir ve gereklilik kipinin anlamını karşılayacak biçimde kullanılabilir:
Günü geldiğinde vatan için canını vermekten korkmayacaksın. (Günü geldiğinde vatan için canını vermekten korkma -Buyruk)
5) Geniş Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil tabanlarına “-(ı)r, -(e)r” eki getirilerek yapılır.
Anlamı: Eylemin her zaman yapılabileceğini anlatır. Bu kiple çekimlenen eylemlere “ne zaman” sorusu yöneltildiğinde “her zaman” cevabı alınır.
Sabahları erken kalkarım.
* Bu kip alışkanlıkları anlatmaya yarar:
Her akşam kumar oynar.
* genel gerçeklerin anlatımına çok uygundur:
Çocuk sevgiyle büyür.
* Genel özelliklerin anlatımına da elverişlidir:
Atmosfer, yerden yansıyan ışınlarla ısınır.
DİLEK (İSTEME) KİPLERİ
Fiillere dilek anlamı katan kiplerdir. Bu kiplere göre çekimlenmiş fiillerde zaman kavramı yoktur.
1) Dilek - Şart (koşul) Kipi
Yapılışı: Fiil tabanlarına “-sa, -se” eki getirilerek yapılır.
Anlamı: Bu kiple çekimlenen eylemler iki ayrı anlam özelliği taşır:
* Eylemin yapılması dileğini bildirir:
İş yerine gelmese de eve gelse.
* Eylemin gerçekleşmesinin şartını bildirir:
Hammadde bulunursa üretim yapılır.
2) İstek Kipi
Yapılışı: Fiil tabanlarına “-a, -e” eki getirilerek yapılır.
Anlamı: Bir eylemin yapılmasına duyulan isteği anlatır. Bu romanı okuyalım, özetleyelim.
* Bu kipin birinci çoğul kişisi öğüt içeren dilek, kimi zamanda buyurma anlamında kullanılır:
Büyüklerimize karşı saygılı olalım.
* Bu kipin öyküleme ve söylenti biçimleri dilek - şart kipi yerine kullanılır:
Biraz daha gayret edeymiş sınavı kazanırmış.
(Biraz daha gayret etseymiş sınavı kazanırmış.)
3) Gereklilik kipi
Yapılışı: Fiil tabanlarına “-malı, -meli” eki getirilerek yapılır.
Anlamı: Eylemin yapılması, olması gerektiğini bildirir:
Onunla hemen konuşmalısınız.
Bu işi akşama bitirmeliyim.
* Cümlede gereklilik anlamı, gereklilik kipi yerine “gerek, gerekmek, icap etmek…” sözleriyle de sağlanabilir:
Yarın onu görmem gerek.(görmeliyim)
Buraya gelmesi icap ediyor.(gelmeli)
Onu aramanız lazım.(aramalısınız)
4) Emir kipi
Yapılışı: Emir kipinin kip eki yoktur. Eylem tabanlarına 1. tekil kişi dışında kişi ekleri getirilerek yapılır. İnsanlar kendi kendilerine emir yeremeyecekleri için yine bu kipin 1. tekil ve 1. çoğul kişi çekimleri yoktur.
Anlamı: eylemin yapılmasını buyurma biçiminde anlatır:
Çocuklar bugün dışarı çıkmasın. (Olumsuz emir)
Bunları götürün. (olumlu emir)
* Buyurma kipinin 3. kişisi dilek umut, yalvarma anlamlarında da kullanılır:
Birazdan geliyorum, araba gitmesin.
Fiillerde Kişi Anlamı
Eylemin kaçıncı kişi (kim) tarafından yapıldığını, kiminle ilgili olduğunu anlatan kavrama “kişi” denir. Eyleme “kim” sorusu yöneltildiğinde alınan cevap eylemin kişisidir. Kişi anlamı eylemlere (üçüncü kişi dışında) eklerle kazandırılır. Fiillerde üç ayrı kişi anlamı vardır, bunlar tekil veya çoğul kullanılabilir.
(Fiil kök ve gövdesi)+ (Kip eki) + (Kişi eki)
Geliyorum Kim? Ben (1. tekil kişi)
Kişi eki
Geleceksiniz kim? Siz (2. çoğul kişi)
Kişi eki
* fiillerde 3. kişi anlamı ekle kazandırılmaz. Yani 3. kişi eki yoktur:
Geliyor kim? O (3. kişi)
Fiillerde Sözcük Anlamı
Fiillerin kök ya da gövde anlamına edim denir. Bir başka deyişle fiillerin iş, oluş, kılıştan ibaret olan temel anlamlarının genel adıdır.
Fiiller anlamlarına göre üçe ayrılır:
a) Kılış - İş Fiilleri:
Bir işin, kılışlın yapıldığını, yapılacağını anlatan fiillerdir. Kılış fiillerinde eylem bir nesne üzerinde gerçekleşir.
* Bu tür fiiller mastar durumunda iken “kimi, neyi” sorularına cevap verirler.
Kılış fiilleri Nesne
Sulamak Neyi sulamak Bahçeyi
Boyamak Neyi boyamak Arabayı
Sevmek Kimi sevmek İnsanları
b) Durum Fiilleri:
Öznenin içinde bulunduğu durumu yansıtırlar. Bu fiillerde, fiili yapanın hangi koşul içinde bulunduğu anlamı vardır.
* Durum fiilleri genellikle nesne almazlar. Bildirilen eylem özne üzerinde gerçekleştirilir.
Oturmak, uyumak, bayılmak, gülmek, kalkmak…
c) Oluş Fiilleri:
Bir durum değişikliğini, bir durumdan başka bir duruma geçişi anlatan fiillerdir. Bu fiillerde önceden bulunmayan bir özelliğin sonradan kazanılması anlamı vardır.
* Öznenin nasıl bir gelişmeye uğradığını anlatmaya yarar.
* Bu fiiller insan iradesi dışında kalan eylemleri ifade ederler.
* Nesne almazlar. Yeşermek, uzamak, acıkmak, esmerleşmek, solmak… gibi.
* Oluş fiillerinde “olmak” yardımcı fiilinin anlamı sezilir:
Yeşermek………… Yeşil olmak
Uzamak…………... Uzun olmak
Acıkmak…………. Aç olmak
Esmerleşmek……... Esmer olmak
Fiillerde Zaman Anlamı
Fiiller bir yargıyı iletirken oluşun, durumun, işin, hareketin ya da kılışın gerçekleştiği zamanı da belirler. Zaman bu yüzden fiil çekiminde temel kavramdır. Dilde üç ana zaman vardır:
a) Geçmiş Zaman: Yapılmış olan eylemleri anlatır. Bu eylemler yakın ya da uzak geçmişte meydana gelmiş olabilir.
Aldığımız işi dün bitirdik.
Hasan, dün beni aramış.
b) Şimdiki Zaman: Yapılmakta olan eylemleri anlatır.
Bozulan musluğu onarıyorum.
Şu an ödevlerimi yapıyorum.
c) Gelecek zaman: Yapılacak olan eylemleri anlatır.
Merak etmeyin sizinle ilgileneceğim.
Romanın son bölümünü bu hafta yazacağım.
Hatırlatma: Bu ana zamanların dışında geniş zaman olarak adlandırdığımız bir zaman daha vardır: eylemin geçmişte yapıldığını, şimdi yapılmakta olduğunu, gelecekte de yapılacağını bildirir.
Sabahları spor yapar.
Yaz günleri köye gider.
Yardımcı Fiiller
Ad soylu sözcüklerle kalıplaşmış olan “etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak” fiilleri yardımcı fiillerdir. Bu fiiller, ad soylu bir sözcükle kalıplaşmamışsa ya da tek başına bir anlam taşı yorsa yardımcı fiil sayılmaz; bağımsız fiil sayılır.
Öyleden sonra evde olurum. (=bulunurum)
Yrd. Fiil değil
Tanıştığımıza çok memnun oldum.
Yrd. Fiil
Bileşik Fiiller
Birden çok sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu fiillere bileşik fiil denir. Bileşik fiilleri oluşum ve anlam özellikleri bakımından şu gruplarda inceleyebiliriz.
1) Yardımcı Fiillerle Oluşturulan Bileşik Fiiller
(ad soylu sözcük) + (yardımcı fiil) Biçiminde formüle edebileceğimiz bileşik fiillerdir.
terk + etmek
ad soylu yrd. Fiil
2) Kurallı Bileşik Fiiller
(Özel Bileşik Fiiller)
a) Yeterlik fiil
Yapılışı: (herhangi bir) + (-e bilmek)
Çözebilmek, çıkabilmek, gelebilmek, (yapamamak yeterlilik fiilinin olumsuzu)
b) Tezlik fiil
Yapılışı: (herhangi bir) + (-e vermek)
Bakıvermek, anlatıver, yazıvereyim… gibi
c) Sürerlik fiil
Yapılışı: (herhangi bir) + (-e durmak)
(-e gelmek)
(-e kalmak)
Bakakalmak, anlatıgelmek, oturadurmak… gibi
c)Yaklaşma fiil
Yapılışı: (herhangi bir) + (-e yazmak)
Düşeyazmak, öleyazdı, bayılayazmış… gibi
Uyarı: Bir fiilin fiilimsiyle veya bir başak fiille kaynaşarak oluşturduğu bileşik fiillerde vardır. Bunlar, cümlede yansıttıkları anlama göre adlandırılırlar.
Vay göresim geldi sevgilim seni.
İsteklenme fiil
O gün gideceği tuttu.
Beklenmezlik fiil
Bu işi o zaman tamamlamış olursun.
Bitirme fiil
3) Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller
Ad soylu sözcüklerin, bir fiile anlamlarını düşündürmeyecek bir biçimde kaynaşmaları sonucu oluşan bileşik fiillerdir. Bunlara “deyimleşmiş bileşik fiillerde” denir.
Sözlerinize kulak kabartmıştır.
Gitmemek için ayak diretiyordu.
EK - FİİLLER
Ek - fiil, “-i (mek)” fiilinden elde edilen sözcüklerdir.
Ek- fiil -i(di)Ek-fiilin hikâyesi
-i (mek) -i(miş)Ek-fiilin rivayeti
-i(se)Ek-fiilin şartı
-i(dir)Ek-fiilin geniş zamanı
Ek-Fiilin Görevleri
Ek-fiiller iki ayrı amaç için kullanılır.
a) Ad ve ad soylu sözcüklerin sonlarına gelerek onların yüklem olmalarını ve yargı bildirmelerini sağlar.
Datça’nın yolları çok virajlıdır. (viraj+dır)
Depremden ötürü evler bomboştu. (bomboş+idi)
Akdeniz’de birçok karstik mağara varmış. (var+imiş)
b) basit zamanlı fiillerin sonuna gelerek onları bileşik zamanlı fiil yapar.
Görecek basit zamanlı fiil
Görecekti bileşik zamanlı fiil
1) Ek - Fiilin Hikâye Biçimi
Ad soylu sözcüklerin ya da çekimli fiillerin sonuna “idi” getirilerek oluşturulur.
Sizi soran oydu. O + idi
Burada bekliyordu. Bekliyor + idi
Çekimi: Fakirdim
Fakirdin
Fakirdi
Fakirdik
Fakirdiniz
Fakirdiler
2) Ek - Fiilin Rivayet Biçimi
Ad soylu sözcüklerin ya da çekimli fiillerin sonuna “imiş” getirilerek oluşturulur.
Bir zamanlar zenginmiş. Zengin + imiş
Başbakan yarın dönüyormuş. Dönüyor + imiş
Çekimi: Fakirmişim
Fakirmişsin
Fakirmiş
Fakirmişiz
Fakirmişsiniz
Fakirmişler
3) Ek - Fiilin Şart Biçimi
Ad soylu sözcüklerin ya da çekimli fiillerin sonuna “ise” getirilerek oluşturulur.
Para istemek kolay, vermekse zordur. Vermek + ise
Burası köyse, bizim oralar kasaba sayılır. Köy + ise
Çekimi: Fakirsem
Fakirsen
Fakirse
Fakirsek
Fakirseniz
Fakirseler
3) Ek - Fiilin Geniş Zaman Biçimi
Ek-fiilin geniş zaman kipinin kip eki yoktur. Ad soylu sözcüklerin fiillerin sonlarına kişi ekleri getirilerek oluşturulur. Ek-fiilin kökü olan “i” bu biçimde hiç kullanılmaz.
Siz, büyük bir öretmensiniz. Öğretmen+siniz
O, çalışkandır. Çalışkan + dır
Ben köylüyüm. Köylü + y + üm
Çekimi: Fakirim
Fakirsin
Fakir (dir)
Fakiriz
Fakirsiniz
Fakirler (dir)
* Ek - fiil geniş zaman biçiminde, 3. tekil kişilerinin sonlarına gelen “-dır” eki, kimi zaman kullanılmayabilir.
Ülkemiz çok zengin (dir).
Sorular kolay (dır).
* “dır) eki, sonuna geldiği cümlelere ya olasılık anlamı katar ya da kesinlik anlamını pekiştirir.
Otobüs gitmiş. (başkasından duyma)
Otobüs gitmiştir. (gitmiş olmalı, olasılık)
Babam kitap okuyor. (kesin bilgi)
Babam kitap okuyordur. (olasılık)
Ek - Fiilin Olumsum Biçimi
Ek - fiillere olumsuzluk anlamı “değil” sözcüğüyle kazandırılır.
Buralar bizimdi. Buralar bizim değildi.
Bu elbiseler çok ucuz. Bu elbiseler çok ucuz değil.