Hayali ihracat, kısaca ihracat yapılırken resmi makamlara ihraç edilen malın miktarı, fiyatı, kalitesi vb. unsurları üzerinde gerçeğe ve mevzuat hükümlerine uymayan yanıltıcı, yalan ve yanlış beyanda bulunulması ve bu suretle bir haksız kazanç elde etmeyi ifade etmektedir. Ülkemizde hayali ihracat, uygulamada çok değişik türde tezahür etmiştir. Bunları kısaca şu şekilde özetlemek mümkündür:
1. Ticari değeri olmayan mal ihraç etmek şeklinde yapılan hayali ihracat: Bu ilk yöntemde, vergi iadesi yüksek mallar seçilerek, o ad altında çok düşük fiyatlı ve gereksiz mallar toplanarak gümrükten geçirilmiştir. Ancak malın bu şekilde gümrükten geçirilebilmesi için gümrük kapılarında bu işlere yardımcı olacak bazı kişilerden yararlanılmıştır.
2. Fiyat şişirme şeklinde hayali ihracat: Bu yöntemde ihraç mallarının fiyatı, söz konusu belgelerde gerçek değerinin çok üzerinde gösterilmekte ve bu şekilde beyan edilmektedir.
3. Miktar şişirme şeklinde hayali ihracat: Bu yöntemde ihraç mallarının miktarı gerçek miktarının çok üzerinde gösterilerek bir haksız çıkar sağlanmıştır.
4. Malı farklı göstermek şeklinde hayali ihracat: Bu yöntemde özellikle ülkemizde fon kesintisi yapılan bazı malların ihracında söz konusu olmuştur. Yöntemin işleyişi şu şekildedir: İhracatçı fona bir ödeme yapmamak için, bir diğer deyişle fon kesintisinden kurtulmak için ihracat belgelerinde fon kesintisine tabi ihraç ettiği mal yerine kesintiye tabi olmayan malları göstermekte ve bu şekilde haksız kazanç sağlamaktadır.
5. Sahte belge düzenleme şeklinde hayali ihracat: Bu yöntemde, ihracat tamamen hayalidir. Bir diğer deyişle, evrakta sahtekârlık yapmak suretiyle ihracat yapılmış gibi gösterilerek teşvik tedbirlerinden yararlanılmaktadır.
Öte yandan, ülkemizde hayali ihracat uygulamada gerçekte var olmayan "paravan şirketler" aracılığıyla yapılmıştır. Ayrıca , "Dış Ticaret Sermaye Şirketleri" adı verilen şirketlerin bir kısmı da çeşitli şekillerde hayali ihracat yapmışlardır. Dış ticaret sermaye şirketlerinin sayılarında özellikle 1984 yılı sonrasındaki artış dikkat çekicidir. Bu dönem ihracatın en yoğun olarak yapıldığı yıllardır. Hayali ihracatta "Tedarikçi Şirketler" de önemli rol oynamışlardır. "Tedarikçi Şirketler" dış ticaret sermaye şirketlerine mal tedarik etme dışında, yurt dışındaki ithalatçıyı bulma, gümrük işlemlerini düzenleme, mal nakliyesini sağlama, vergi iadesi işlemlerini gerçekleştirme işlemlerini de yapmaktadırlar.
Bu açıklamalardan sonra ülkemizde hayali ihracatın toplam ihracat içerisindeki payı konusunda bilgi vermeye çalışalım. Hayali ihracat konusunda gerçek istatistikî verileri bulmak güç, hatta imkânsızdır. Çünkü hayali ihracat çok farklı şekillerde ortaya çıkmış ve gelişmiştir. IMF tarafından yapılan bir çalışmada Türkiye' de dış ticaret verilerinin sağlıklı tutulmadığı önemle vurgulanmaktadır. IMF, Türkiye' nin dış ticaret ilişkilerinde bulunduğu Suudi Arabistan, Irak ve İran' da da dış ticaret istatistiklerinin düzenli olmadığını belirtmektedir. IMF, Türkiye' nin 1984–1987 yılları arasında sadece OECD ülkelerine yapmış olduğu ihracatın %26' sının hayali olduğunu hesaplamıştır.
ÖRNEK HAYALİ İHRACAT (1980—1990)
Türkiye'de yıllarca başbakanlık ve cumhurbaşkanlığı sıfatlarıyla beraber anılmış bir soyadının temsilcileri. Bu soyadını taşıyan ailenin her ikisi de Yahya adını taşıyan genç kuşağının başı bir türlü dertten kurtulmadı. 'Büyük Yahya' . Onun Libya'ya, İtalya'ya mobilya gönderiyorum diye kırık dökük tahtaları yollayıp hayali ihracat yaptığını öğrendi. Ardından İsviçre'ye kaçışını 1980 ve 1990'lı yıllarda ise bankalara olan borçlarını ödemediğine şahit oldu. Bu 1980 ve 1990 yıllarında yapılan bir hayali ihracat örneği olarak adlandırabiliriz…